Stereotypy
Można cytować wiele nazwisk i wiele utworów, pisanych z różnych pozycji obserwacyjnych, których rzeczywiście tak wiele kryło się w doświadczeniach polskich, by stwierdzić generalnie, że literatura polska tam, gdzie odrzuciła stereotypy lub gdzie schematy ożywione zostały psychologiczną prawdą, wniosła wielki wkład do znajomości Niemców i spraw niemieckich. Bez zabiegów deformacyjnych i bez nienawiści próbowała ona wniknąć w zagadnienie Niemców z chłodnym namysłem; oczywiście nie dokonało się to od razu, w pierwszych książkach powojennych, które na dodatek konstruowane były po części jeszcze w latach okupacji - niemniej rozbijanie stereotypów zrozumiane zostało jako konieczny warunek prawdziwości naszej literatury o temacie niemieckim. Z czasem okazało się, i to nie tylko dla pisarzy polskich, że problem odpowiedzialności za zbrodnie nie jest wcale taki prosty, jak by to wynikało z oczywistego i dobrze udokumentowanego rachunku krzywd - gdyż problem współdziałalności narodu niemieckiego został porzucony dawno z różnych, historycznych i po ludzku zrozumiałych względów.
Nonkonformizm .